Matnyttig historie

I løpet av sommaren har eg hoppa frå å vere administrativt tilsett i universitetssektoren til å bli historikar. Planen er å vere førsteamanuensis i tre år framover, tilsett på Høgskolen i Bodø. Tidlegare har eg arbeidd med å skrive historia til malmbyen Narvik, og no står Bodø for tur. Med skrekkblanda fryd tar ein sjølvsagt laus på utfordringa.

Tre år med friheit under ansvar. Eg veit oppdraget, og står relativt fritt til å løyse det innafor eit generelt sjangerkrav til korleis ei byhistorie skal sjå ut. Perioden er også bestemt. Tidsperioden er 1890-1950, då svært mye spennande skjedde i byen og omlandet, for det er viktig å trekke inn omlandet med dei dåverande kommunane Kjerringøy i nord, Bodin - rundt byen og naboen Skjerstad inne i fjorden. Prosjektet Bodøs historie er viktig for mange som bur i dette området.

I samband med arbeidet med Narvik uttalte ordførar Olav Sigurd Alstad i Narvik at det var viktig for kommunen å stikke fingeren i jorda for å spørje seg om korleis utviklinga hadde gått for dei, og sjå på om det var moment ein burde vere merksam på i planlegginga av framtida. Dette var byen som i 1950 var den største by i Nord-Noreg, men som dei seinare åra opplevde stagnasjon og nedgang, både når det gjeld industriarbeidsplassar og innbyggarar. Byen var gjennom dei same avindustrialiseringsprosessane som resten av den vestlege verda, det vere seg Sunderland eller Skien, Sarpsborg eller Swansea. Korleis kunne ein snu stagnasjon til oppgang?

Kva kan vi seie om Bodø? Jo, fordi byen har hatt ei nærmast samanhengane vokstertid etter 1945, kan det vere nyttig å spørje seg om veksten har vore positiv for byen, og korleis ein kan få denne til å vedvare inn i eit nytt årtusen. I Narvik trudde ein framtida var lyseraud i 1950, men slik gjekk det ikkje. Korfor? Korleis kan Bodø bruke kunnskapen om si nære fortid til å stake ut framtida? Korleis unngår ein å gå seg fast i eit stagnasjonsspor?

Gjenreisninga av Bodø etteer 1940 gav oss eit nytt bybilde. Er det sider ved dette som er verdt å ta vare på for framtida? Bildet viser Grand Hotell til venstre, og delar av eit ruinlandskap i Bodø sentrum bak.

Professor Jan Eivind Myhre frå Universitetet i Oslo meiner lokalhistorikarar må skrive om saker som er matnyttig for lokalsamfunna dei forskar på. I mitt arbeid blir dette viktig i tida framover. I første hand vil arbeidet med byplanlegginga etter bombinga i 1940 stå sentralt. Kva visjonar låg bak planane, og korleis kan ein ta vare på desse visjonane i framtidig bygningsvern og byplanlegging i Bodø? Har vi vore flinke nok til å tenkje på desse visjonane, og er det kvalitetar som er verdt å vidareføre? Min umiddelbare intuisjon seier meg at det neppe er lett å ta vare på det som var tenkt i ein by som veks så fort som Bodø. Det kjenner vi til frå Tromsø. Mye planlegging skjer i regi av entreprenørar og pengefolk, og ikkje alltid er deira visjonar basert på andre visjonar enn å tjene raske pengar på eiga utbygging. Dette er synd. Vi har alle godt av å setje oss ned å spørje oss kva som eigentleg skjedde, uavhengig av om det gjekk gale eller bra. Historie kan med andre ord vere nyttig. Men først må ein studere kjeldene for å finne svar på dei viktige spørsmåla.

Sykling - sunn sport eller idrett for dophau?

Monument over mosjonssyklinga i Toscana, Italia (San Baronto)

Den same historia gjentar seg. Kvart år ser vi det same skje. Den eine sykkelryttaren etter den andre blir avslørt som dophau, og heile sporten lir under sin sedvanlige mangel på truverdigheit. Ingen kan vere reine i toppidretten, der proffutøvarane lever av resultata sine. Om dei vinn eller presterer bra, betyr det forlenga liv som proffar. Om dei mislukkast kan det bety kroken på døra både for dei sjølv og laget, som er avhengig av å ha ein snill sponsor til å fø på dei. Det er dårleg omdømmebygging for bedriftar å fø på dophau.

Topp-idretten inviterer heller ikkje til sunn idrett. I vekesvis skal dei sykle 200 kilometer kvar dag, nærmast utan restitusjon. Kan det vere sunt, spør nokre seg, medan andre nektar å tru at ein klarer å restituere kroppen mellom kvart ritt og kvar ettappe. I denne idretten er det eit sunnheitsteikn at den aktive utøvaren blir sjuk, eller må stå av sykkelen undervegs. Det betyr at kroppen reagerer normalt på den fysiske belastninga. Korleis kan ein rein Lance Armstrong vinne Tour de France 7 gonger på rad på ein knusande måte, utan kunstige stimuli, spurte den velrenommerte tyske avisa Frankfurter Allgemeine den 19.juli i år. Same dag som avisa med bismak såg på etappevinnaren i touren den dagen, Alexander Vinokurov. Han vart utestengt for bloddoping i 2007, men var no i gang igjen.

Det var slik Leonardo da Vinci såg for seg ein sykkel på 14-1500-talet

Då er det noko heilt anna med mosjons- og breiddeidretten sykkel. Nokon betre sport finst ikkje. Her kan alle aktive sjå vakker natur og halde seg i form på same tid. I dei store sykkellanda i verda kan ein sjå dette betre enn i det kalde og glatte nord. I Toscana - rett overfor åsen Leonardo Da Vinci budde - kan ein sjå det betre enn nokon annan stad. På snarvegen over den vesle fjellrekka Montalbano, mellom byane Empoli og Pistoia ligg San Baronto, 400 meter over havet. Akkurat her oppe på åstoppen, kan den utkjørte mosjonssyklisten stoppe opp og ta seg ein pust, snakke med gutane som sit langs veggen og nyt kaffen i skuggen på baren under hotell Bellavista. Nokre står også av sykkelen og kjøper seg ein kaffe eller ein brus på baren. Godt vaksne menn og unge gutar i flokk og følgje, før sola har blitt for varm og biltrafikken for stressande. På toppen kan dei remje ut triumferande, kaste slengmerknader til tilskodarar eller fotgjengarar langs vegen, eller simpelten berre puste tungt ut etter ei hard klatreøkt opp Strada dell'olio e dell vino del Montalbano, før dei set utfor dei bratte og svingete vegane ned på andre sida i den skuggefulle, smale sykkelvegen. Oppe ved San Baronto kan du, når du kjem syklande opp frå Pistoia, passere forbi det fantastiske monumentet som ligg ved kyrkja i landsbyen. Det illuderer ein bratt sykkelveg der ein ser små syklistar klatre opp ein snirklete veg til toppen. Øvst jublar førstemann over målstreken med armane høgt heva. Om han jublar over å ha vunne over andre eller seg sjølv er vanskeleg å seie, men det er opplagt for alle at vegen er målet. Teksten på monumentet (over) er "Passioni, amori ed onori al ciclismo Il Montalbano" og betyr sånn cirka; "glødar, elskar og ærar sykling i Montalbano". Under ser du den siste sanne riddaren av sykkelsporten passere baren på toppen av Montalbano i San Baronto. Visste du forresten at det var salige Leonardo da Vinci frå Vinci midt i Montalbano som teikna den første sykkelen? Tilfeldig? Neppe!

Den ekte riddaren av sykkelsporten, mosjonisten, på veg forbi baren i San Baronto

Firenze - turistfella

På åssida aust for Firenze, i Fiesole ligg det europeiske universitetssenteret

Viss ingen går i fella, men passer seg for den skal alle snart igjen få feire jul igjen, heiter det i julesangen til Prøysen. Eg følte meg akkurat slik i dag. Etter å ha tråla rundt i museum utan folk, og dokumentasjonssenter utan besøkande, der lyset knapt vart påslått fordi du var der aleina, gjekk eg rett i fella i dag. Eg innrømmer det gjerne, eg reiser ikkje på Charterferie med Svein til Gran Canaria, eller Boden Camping for den saks skuld. Nei, eg har hatt ein forkjærligheit for Italia. Bella Italia. Det hektiske helvete, Dantes Inferno og alt det der.. Bell Casino, masse armar og bein, masse passione, amore. Det ekstreme, ytterleggåande Italia. Med stor I. Der det berre går an å elske eller hate, og det sterkt. I dag innrømmer eg det; eg gjekk i fella. Turistfella Firenze; og det midt på sommaren i den varmaste tida. Ufizzi  var ingen vits, lunsjen den dyraste i historia, køen for å komme opp i kuppelen i Duomoen gav inga meining. Nei, det var nedtur. Godt var det likevel at eg kunne kjøre opp til Fiesole først for å sjå ned på den vakre byen, og det Europeiske Universitetssenteret som vi nordmenn spyttar store summar inn i, gjennom EØS-avtalen, for at resten av Europa skal bruke. Dit er det planen eg skal reise i løpet av dei neste tre åra for å vere gjesteforskar. Målet må vere å bli tilsett der som professor i historie om tre år. Dei har fem års engasjement for forskarar der, som kan gje undervisning og rettleiing til doktorgradsstudentar frå heile EU. Korfor skal vi ikkje vere med på moroa, når vi betaler for henne? Heller Fiesole enn Firenze.

Vakre Val Camonica - grensa mot Austerrike-Ungarn

Oppe under Monte Tonale ligg Pezzo. Lenger opp ligg hytta som Umberto Bossi proklamerte sitt uavhengige Padania i. Dit når du på ein times spasertur i vakkert alpelandskap.

Viss du tilfeldigvis er i området nord for Milano og styrar unna dei kjente turistfellene som Lago di Garda og Lago Maggiore, men heller tar turen til Lago d'Iseo og vakre Val Camonica, kan du nå opp til eit interessant område. Her vart Italia omforma frå å vere eit tilbakeliggande landbruksland til å bli eit industrialisert land, omtrent på same tid som vi gjennomførte vårt norske under. Overgangen til industri skjedde også i dette området på den norske måten. Her var vatn nok, og fallhøgda skapte grunnlag for elektrisk kraft. På kvar ein kant av den ydylliske dalen låg det derfor eit kraftverk, og i tillegg jernverk og industribedrifter av ymse slag. Heilt øvst i dalen ligg fine vintersportsstader som Passo di Tonale, akkurat på grensa der Italia og Austerrike-Ungarn møttest fram til 1919. Her ligg også fronten mellom dei to krigførande partane frå første verdskrigen, og i Temú på eit lite krigsmuseum, kan du få informasjon om krigen oppe i fjella mellom dei to rivalane oppe i Stelvio- og Adamello-fjella. Biletet viser den bortgjømte bygda Pezzo plassert trygt under det vakre 2694 meter høge Monte Tonale. Hit valfarta italienarane for å sjå på vakker natur og vandre i fjella i dunjakke og langbukse, i staden for å søkje strendene langs kysten. For nokre år sidan proklamerte Umberto Bossi Padanias uavhengigheit frå Italia her opp i fjellheimen. Han var lei late sør-italienarar og politikarklassen i Roma. Han ville etablere republikken Padania, ei merkesak for partiet Lega Nord. Eit par hjerneslag seinare har føderalismeprosessen gått vidare i Italia, og Berlusconi har gitt etter for Bossi og co. Kva som skjer med nasjonen gjenstår og sjå, men at han heng sterkt saman er vel ei overdriving. Det rike nord vil kvitte seg med det mindre velståande sør. Under ser vi jernverksbyen Lovere mot Castro, som er kjent som produsent av understell til jernbanesett. Tenk om Mo i Rana hadde vore like vakker.

Lovere sett mot Castro. Marinaen til venstre foran jernverket. Kanskje det norske flytoget har understell frå Lovere ved Lago d'Iseo?

Minne- og dokumentasjonssenter i Toscana

Kanskje er det ikkje det første ein tenkjer på når ein er i Toscana. I kampen om merksemd er det alltid slik at dei kjente slotta, kunstgalleria, musea og kyrkjene kjem i fokus først, men dersom du vil ha noka anna, kan det vere lurt å leite etter dei musea som ingen kjenner stort til, gjerne knytt til moderne historie. Med andre ord; når du har fått nok av Dante, rinascimento og middelalderborgar; søk moderne kulturminner. Eitt av dei er http://www.museodelladeportazione.it/ like nord for Prato. Eit lite senter for dokumentasjon om dei over 44 000 italienarane som vart sendt til ulike konsentrasjonleire i Austerrike, Frankrike, Tyskland eller andre stader i det tysk-kontrollerte området under andre verdskrigen.

Sentret ligg i Figline (Prato) og er lagt nettopp dit, fordi det på den vesle staden var 29 unge partisanar som vart avretta i landsbyen den 6 september 1944. Dette skjedde i same timen som dei allierte frigjorte Prato fra den nazistiske/fascistiske okkupanten. Toscana er full av spennande krigshistorie.

Jukset kommer tilbake, eller?

Det var uttrykket vi brukte på løkka i Einmoen når ein eller annan j.. filma seg til straffe, for så i neste omgang å bomme på straffa. Då var det slik sjølvaste Justitia slo tilbake. Vi hadde som dei naive, barnslege tullingane vi var, ei blind tru på at rettvisa vart gjenoppretta ved ei slags usynleg hand. Vi hadde klokkartru på at jukset alltid vart slått i bakken av ein høgare moralsk orden. Ei sterk makt heldt si usynlege og rettferdige hand over alt galt i verda.

Samstundes fekk vi erfare korleis resulta kunne bli til på grunn av juks, ja til og med at lag vann VM etter juks. Verst var det i Mexico i 1986 om ikkje med "Guds" - så i alle fall Maradonas hand. Like ille var det i Spania i semifinalen mellom Frankrike og Vest-Tyskland, der Schumacher skulle vore tiltalt av ein sivil rett for slakten av den franske spelaren Battiston. Han skulle minst vore utvist, og med 10 mann ville neppe Vest-Tyskland nådd finalen. Sidan gjekk det slag i slag. Carroll (foto over) redda ballen minst ein meter inni målet gjennom eit tigersprang i seriekamp i England mellom Tottenham og Man Utd. i januar 2005. Minst like ille var det at Henry og Frankrike skulle komme seg til VM i år gjemmom juksemål med handa. Det var ille for Irland at jukset vart ståande, trass i at ein halv million vart med på Facebook-gruppa for å kampen spelt om igjen. Folk rundt om følte med Irland, og var indignerte på fotballens vegner.

I alle tilfella svikta dommarane, mens teknologien i form av TV-kamera raskt avslørte juks. Likevel vil ikkje ansvarlege menn i svarte dressar rydde opp og opne for bruk av denne teknologien. På mindre tid enn det tar å behandle ein skadd Drogba, kunne "Guds" hand vore avslørt i Mexico, og målet til England mot Tyskland søndag vore godkjent. Irland hadde då møtt i VM i staden for dei blå franske som flaua seg ut. Kanskje det siste nettopp skjedde fordi dei juksa? Kanskje det var straffa for å jukse mot Irland at dei fekk ein trist sorti og eit elendig VM? Inntill dei grå menn i FIFA kjem til fornuft får vi seie som vi gjorde på løkka; Jukset kommer tilbake! Men då kan det hende vi enda ei stund sit dessillusjonerte att og tygg kamelhår.

England - "kjempers fødeland...."

Eg innrømmer gjerne at eg har eit heilt spesielt forhold til England. Det fekk blomstre i 1990, då eg reiste på måfå til Bologna for å sjå England - Belgia i åttandedelsfinalen i VM i Italia. Billettar hadde vi ikkje, men det rekna vi med å skaffe på svartebørs før kamp. Etter å ha blitt juksa av eit par lokale unggutar, som vi kjøpte to gamle billettar hos, fekk vi oss eit par gode billettar av ein omreisande amerikanar i svartebørs. Han var som amerikanarane flest heilt uinteressert i "soccer", dette britiske fotballspelet som jenter spela over dammen. I dag er det dagen derpå for USA, som rauk ut for Ghana i går i nettopp "soccer".

Vi kom til Bologna med tog, og kom inn på den legendariske jernbanestasjonen der bomba hadde tatt livet av 85 menneske og skadd 200 den 2.august 1980, midt i "anni di piombo" ("blyåra") i italiensk politisk historie. Blyåra starta med ei bombe i Milano i desember 1969, og endte med den siste bomba i Bologna 11 år seinare. På ein travel morra mista Carlo (32) og Luca Mauri (6) livet. Far og son? Det gjorde også Maria (24) og Angela Fresu (3). Mor og dotter? Bak det heile stod ikkje det ekstreme venstre i Italia, som alle først tenkte, men komplottet var sjølvsagt totalt. Det ekstreme høgre ville at det ekstreme venstre skulle få skulda, så dei sette det heile i scene for å utløyse unntakslovar for å kunne arrestere og internere politiske fiendar på venstresida. Den politiske tilstanden var kaotisk og spelereglar for normal politisk diskusjon var sett heilt ut av spel.

Det var vemodig å komme til Bologna. Det var sterkt å bli tatt hand om av av Carabineris som geleida oss rett i bussen. Dette var ikkje å vente etter at britiske hooligans hadde lagd bråk i Rimini berre nokre dagar tidlegare. No vart vi behandla som britar i ein slags unntakstilstand. Eg forstod straks korleis det var å bli tatt hand om som kveg og mistenkelege kryp, og korleis det lett kunne utarte seg deretter når ein blir behandla slik. Framfor meg i bussen stod ein pur ung gut med hjelm og kølle og alle hadde våpen. Vi var fanga i bussen og ein vepna soldat dekte kvar dør i bussen. Ingen fekk komme ut før dei var geleida trygt til stadion. Ingen fekk gå dit bort gjennom byen på eiga hand. Det betydde bråk, og bråk var det siste Bologna ville ha.

Utafor stadion i Bologna fekk vi billettar etter ei stund i bedaring. Billettane kosta 600 kroner stykket, noko som vart rekna som mye den gang, men pytt pytt. Det var VM. Kampen var spennande, stemninga elektrisk og Belgia yppa seg stadig. Dei hadde mange gode spelarar. Det heile gjekk til ekstraomgangar, og folk venta på straffesparkkonkurransen, men David Platt avgjorde med ei sein skåring, og lønn for strevet vart ein overgang til italiensk fotball, Sampdoria og hamnebyen Genova. Platt og co gjekk seinare vidare til semifinalen der dei tapte på straffar for Tyskland. Då gråt Paul Gascoigne sine modige tårar, og England vann stor sympati. No er tida inne for å revansjere dette sure nederlaget. Måtte England vinne, og som Bjørge Lillelien  sa det: England, kjempers fødeland – Lord Nelson, Lord Beaverbrook, Sir Winston Churchill, Sir Anthony Eden, Clement Attlee, Henry Cooper, Lady Diana .......